Censuur

Afgeleid van het Latijnse census, dat was in Rome het toezicht op de heffing van belastingen (vandaar het Nederlandse woord cijns) en op de goede zeden. Nu: het toezicht van een wereldlijke of kerkelijke overheid op uitingen in woord en geschrift die haar onwelgevallig zouden zijn. Meestal wordt bedoeld preventieve censuur, dat is het verbieden van uitlatingen en afbeeldingen voordat zij, bijv. in druk, publiek worden gemaakt. In 1559 stelde paus Paulus IV de Index in, een lijst van verboden boeken (o.m. waren zestig verschillende uitgaven van de bijbel verboden) die geregeld werd bijgewerkt. De Index werd pas in 1966 opgeheven. In Nederland en België bepaalt de grondwet dat niemand voorafgaand verlof nodig heeft om d.m.v. de drukpers ideeën te openbaren. Censuur achteraf, bijv. het verbieden van een artikel waarin beledigingen of militaire geheimen zijn vervat, is wel mogelijk.

Blijkens Amnesty-rapporten gebruiken overheden een scala van middelen van censuur, zoals:
- het schrappen in publicaties;
- het verbieden van uitzendingen en publicaties;
- het onmogelijk maken om informanten te spreken of documentatie in te zien;
- de toegang tot papierleveranties, radiostations, uitzendtijd e.d. onmogelijk maken;
- intimidatie, arrestatie of moordaanslagen gericht op journalisten of hun informanten;
- willekeurige en vage wetgeving waardoor een algemeen klimaat van angst en zelfcensuur ontstaat;
- het aanklagen op (valse of ongegronde) beschuldiging van obsceniteit, blasfemie, openbaarmaking van staatsgeheimen.
Toenemend is er ook internetcensuur.

Amnesty voert actie voor vrijheid van meningsuiting en toegang tot informatie op internet. Amnesty stelt dat de vrijheid van meningsuiting en informatie alleen mag worden beperkt voor zover dat in VN-verdragen is vastgelegd. Het betreft dat vooral het verbod op haatzaai. Amnesty heeft zich gekeerd tegen het om politieke redenen sluiten van kranten.

Tot de belangrijkste auteurs op het gebied van censuur behoren de Amerikaanse wetenschapper Noam Chomsky en de Britse auteur Harold Pinter. Organisaties zoals AIDA, Article 19, Index on Censorship en de schrijversorganisatie PEN werken tegen censuur wereldwijd. Veel vervolgde en gecensureerde schrijvers en journalisten werden gewetensgevangenen, zoals Flora Brovina (Kosovo), Jack Mapanje (Malawi), Adam Michnik (Polen), Taslima Nasrin (Bangladesh), Irina Ratoesjinskaja, Aleksandr Nikitin en Grigori Pasko (Rusland), Nawal El-Saadawi (Egypte), Sihem Ben Sedrine (Tunesië), Wole Soyinka (Nigeria), Pramoedja Ananta Toer (Indonesië), Nguyen Chi Thien (Vietnam) en Wei Jingsheng (China).

In Nederland wordt maar weinig melding gemaakt van gevallen van censuur. Meer daarover is te vinden bij de website van de Nederlandse Vereniging van Journalisten.

Zie ook meningsuiting; persvrijheid

Het eerste belangrijke pleidooi tegen censuur, onder de titel Areopagitica, werd in 1644 geschreven door de Engelse auteur John Milton (1608-74) wiens werk in zijn tijd nog hoger werd geacht dan dat van Shakespeare. Hij schreef: 'Er bestaan vele versies van de waarheid, en de uitwisseling van ideeën is essentieel. De waarheid komt alleen tot stand door de communicatie tussen verstandige mensen.'