Bedrijven

De Verenigde Naties (VN) worden gezien als het belangrijkste orgaan voor wereldwijde normstellingen op het gebied van mensenrechten. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens staat daarin centraal. De Verklaring vormt de grondslag voor een breed scala van bindende internationale verdragen en nationale wetgeving. In de preambule van de Universele Verklaring is verankerd dat ieder individu en elk orgaan (dus ook: elk bedrijf) moet bijdragen aan de bevordering van mensenrechten. Bij een grote multinationale onderneming strekt deze verantwoordelijkheid zich over meer terreinen uit dan bij een kleine firma, bijvoorbeeld bij het kiezen van handelspartners of het aan de kaak stellen van mensenrechtenschendingen bij regeringen.

De mogelijkheden van bedrijven om mensenrechten te bevorderen, liggen zowel binnen als buiten het eigen bedrijf. Binnen het bedrijf moet het management zorg dragen voor naleving van internationaal recht. Dat betekent dat het zijn werknemers moet beschermen tegen vervolging vanwege het uiten van een mening, tegen marteling en mishandeling, tegen gevaarlijk werk en tegen 'ontoelaatbare vormen' van kinderarbeid. Ook moet de onderneming vakbondsvrijheid garanderen. Buiten het bedrijf moet de onderneming de mensenrechten bevorderen, voor zover dat binnen zijn operationele sfeer ligt.

Er zijn diverse verdragsteksten, richtlijnen en gedragscodes geschreven ten aanzien van de verantwoordelijkheid van bedrijven, zoals bijvoorbeeld de verdragen van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) en de Richtlijnen van de de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO).

Veel belangwekkende informatie over bedrijven en mensenrechten is te vinden op de website van het Business & Human Rights Resource Center: www.business-humanrights.org

Amnesty geeft geen oordeel over een bepaalde investering in een bepaald land. Amnesty spoort bedrijven aan zich te informeren over de mensenrechtensituatie in een land en alle maatregelen te nemen die medeplichtigheid aan schendingen voorkomen en op die manier ook slachtoffers voorkomen. Amnesty steunt de ontwikkeling van juridisch bindende regels om bedrijven aansprakelijk te stellen voor schendingen van de mensenrechten. Bij een belangrijke handelsmissie wordt de betrokken minister en de deelnemers geïnformeerd over de mensenrechtensituatie in een land. Amnesty komt in actie als bedrijven direct betrokken zijn bij schendingen van mensenrechten of duidelijk nalatig zijn in het nakomen van verplichtingen, zoals ten aanzien van de rol van multinational Shell in Nigeria of de nasleep van de ramp in het Indiase Bhopal. Geregeld komt Amnesty bijeen met de grote Nederlandse multinationals. In deze bijeenkomsten worden mensenrechtenonderwerpen besproken en dilemma's gedeeld. Amnesty Nederland heeft ten behoeve van het bedrijfsleven speciale Engelstalige rapporten gepubliceerd over o.m. discriminatie, dwangarbeid, kinderarbeid en vakbondsvrijheid, en over China. Zie voor actuele informatie de themapagina Verantwoord ondernemen en het dossier Shell in Nigeria.

Zijn bedrijven gebonden aan mensenrechten?

De Amerikaanse industrieel en filantroop Andrew Carnegie (1835-1919), de rijkste man ter wereld, schreef in 1899 een Evangelie van de rijkdom waarin hij de zelfzuchtigheid van de welgestelden veroordeelde en pleitte voor sociale voorzieningen: 'We streven naar een samenleving waarin de overtollige rijkdom van enkelen het bezit van velen wordt.'
In de Preambule van de Universele verklaring staat een zin die organisaties als Amnesty International telkens aanhalen als ze bedrijven willen wijzen op hun verantwoordelijkheid voor de mensenrechten: ‘… opdat ieder individu en elk orgaan van de gemeenschap ernaar zal streven … de eerbied voor deze rechten en vrijheden te bevorderen …’ Mensenrechten zijn dus uitdrukkelijk niet alleen een taak van regeringen. Eigenlijk tonen bedrijven pas sinds de jaren negentig serieuze belangstelling voor mensenrechten. Of beter gezegd, voor een vorm van bedrijvigheid die ‘maatschappelijk verantwoord ondernemen’ (MVO) wordt genoemd. Shell was een van de eerste multinationals die in de bedrijfsbeginselen een verwijzing naar de Universele Verklaring opnam. Dat was naar aanleiding van de protesten die in 1995 wereldwijd rezen naar aanleiding van twee zaken: de voorgenomen dumping van het booreiland Brent Spar in de zee, en de terechtstelling van de Nigeriaanse anti-Shell-activist Ken Saro-Wiwa die Shell had moeten helpen voorkomen. Al snel volgden andere internationale ondernemingen met een programma voor MVO.
Dat is vooruitgang. De realiteit is echter dat die vooruitgang héél langzaam is. Bedrijven maken goede sier met hun MVO, maar in de praktijk houdt het vaak weinig in. Want, ten eerste, de MVO-maatregelen gaan vooral over de praktijken binnen het bedrijf (fatsoenlijke behandeling van werknemers), en zelden over de verantwoordelijkheid die een bedrijf zou kunnen of moeten nemen voor de samenleving waarin ze werkzaam is. Ten tweede, de richtlijnen zijn vaak in vage termen geformuleerd en de uitvoering ervan wordt meestal niet onafhankelijk gecontroleerd. Ten derde, de maatregelen gaan vaak over milieu, bedrijfsfaciliteiten en dergelijke, maar zelden over mensenrechten zoals het voorkómen van marteling of politieke moord. Ten vierde, bedrijven gaan zelden uit eigen beweging over tot MVO, dat doen ze pas als maatschappelijke organisaties flinke druk uitoefenen. En ten vijfde, bedrijven stellen elk hun eigen gedragscodes op, terwijl de pogingen om er internationale voorschriften van te maken nog heel weinig hebben opgeleverd. Normen van de VN bijv. worden juist door bedrijven sterk tegengewerkt.