De Olympische Spelen behoren tot de evenementen die de relatie tussen sport en mensenrechten in de belangstelling brengen. Met het oog op de Olympische Spelen in China in 2008 heeft Amnesty actie gevoerd voor de mensenrechten in dat land en voor vervolgde mensenrechtenverdedigers, onder wie de Falun Gong-verdediger David Bu (Bu Dongwei), de blinde advocaat Chen Guangcheng, de econoom en mensenrechtenverdediger Hu Jia, de journalist Shi Tao, de oprichter van een actiegroep voor boeren Yang Chunlin en de activist voor slachtoffers van huisuitzetting Ye Guozhu. Zij en andere dissidenten worden onder het Chinees recht van de Volksrepubliek gemakkelijk doelwit van vervolging.

Mensenrechtenkwesties die naar voren zijn gebracht in de discussie over China als gastland van de Olympische spelen zijn onder meer:
- sterke beperkingen op de vrijheid van meningsuiting en demonstratie
- internetcensuur
- beperking van de vrijheid van godsdienst, vervolging van o.m. de Falun Gong
- marteling en mishandeling in politiecellen, werkkampen en gevangenissen
- grootschalige toepassing van de doodstraf (meer dan tweederde van het wereldtotaal), handel in organen van geëxecuteerden
- oneerlijke processen (ook voor terdoodveroordeelden) - stelselmatige vervolging van mensenrechtenverdedigers
- geen verantwoording voor het bloedbad van Tian'anmen, 4 juni 1989
- massale huisuitzettingen behoeve van o.m. Olympische faciliteiten
- verwaarlozing en ontkenning van aids- en hiv-patiënten
- slechte bescherming van werknemers tegen uitbuiting en onmenselijke omstandigheden
- dwangarbeid in werkkampen
- veelomvattende corruptie
- onderdrukking van de (mensen)rechten van minderheden in o.m. de regio's Tibet en Xinjiang

Verder is er kritiek op China's betrokkenheid, zoals door wapenhandel, bij massale mensenrechtenschendingen in o.m. Darfur, Zimbabwe en Birma

Amnesty had geen standpunt vóór of tegen deelname aan de Olympische Spelen in China in 2008. De organisatie drong er bij het Internationaal Olympisch Comité en deelnemende landen op aan dat ze hun invloed aanwenden om de Chinese autoriteiten tot verbetering van de mensenrechten te brengen. In 2001 verklaarde de vice-president van het Chinese Olympisch Comité bij de kandidaatstelling: 'Door de Olympische Spelen aan Beijing toe te kennen helpt u mee de mensenrechten te bevorderen.' De voorzitter van het Internationaal Olympisch Comitë, Jacques Rogge, heeft herhaaldelijk verwezen naar inspanningen van China om de mensenrechtensituatie te verbeteren. In april 2002 beloofde hij op te treden als de mensenrechten in China niet zouden verbeteren. Uit periodieke beoordelingen die Amnesty maakt van China blijkt dat zich op grote schaal schendingen van mensenrechten blijven voordoen.

Amnesty's aandacht was met het oog op de Olympische Spelen vooral gericht op vijf terreinen:

1 De doodstraf
- De doodstraf is nog steeds van toepassing op zo'n 68 delicten, waaronder ook belastingfraude en drugsmisdrijven.
- Naar schatting worden jaarlijks acht- tot tienduizend mensen geëxecuteerd, officiële cijfers maken melding van 1500 tot 2000 terechtstellingen.
- Niemand die tot de doodstraf wordt veroordeeld krijgt een eerlijk proces. Het ontbreekt aan goede toegang tot een advocaat en aan het uitgangspunt dat mensen onschuldig zijn tot het tegendeel is bewezen. Bewijs wordt soms door marteling verkregen.
- Het uitnemen van organen van geëxecuteerde gevangenen is wijdverspreid. Nieuwe wetgeving uit juli 2006 regelt slechts transplantatie van levende donoren.
- Een positieve ontwikkeling is dat het Hooggerechtshof alle executies opnieuw zal beoordelen en daarvoor toestemming moet geven. Dit zal hopelijk leiden tot een verlaging van het aantal doodstrafzaken

2 Oneerlijke processen, marteling, opsluiting zonder aanklacht
- Waarschijnlijk meer dan 300.000 mensen zitten vast in gevangenissen en kampen voor 'heropvoeding door arbeid'. De Chinese regering heeft mogelijkheden van dergelijke detentie uitgebreid, in een poging ‘het stadsbeeld te zuiveren’ in de aanloop naar de Olympische Spelen. De straf van heropvoeding door arbeid, waarbij mensen zonder aanklacht worden gedetineerd, wordt uitgebreid naar vergrijpen zoals 'illegaal reclamemaken of folders verspreiden, taxi's besturen of handeldrijven zonder vergunning'.
- De politie heeft de bevoegdheid om straffen tot drie jaar zonder proces, als administratieve detentie, op te leggen voor 'lichte overtredingen'
- Gevangenen lopen een groot risico te worden op marteling en mishandeling, vooral als zij zich verzetten tegen 'heropvoeding'.
- Veel mensen zitten nog altijd gevangen, o.m. in Tibet, voor politieke ‘misdrijven’ (zoals contrarevolutionaire activiteiten) die inmiddels uit het Chinese strafrecht zijn geschrapt.
- De Chinese overheid heeft in 2006 een ‘herziening’ van de administratieve detentie aangekondigd, maar daarvan zijn nog geen concrete resultaten bekend.

3 Mensenrechtenverdedigers
- De bevolking uit zijn ongenoegen steeds vaker in het openbaar: In 2005 vonden 87.000 protesten, demonstraties en andere 'verstoringen van de openbare orde' plaats. Volgens officiële cijfers waren dat er in 2004 nog 74.000
- Mensenrechtenverdedigers worden gevangengezet. Onder hen zijn ook mensen die opkomen voor de rechten van bewoners die uit hun huizen worden gezet vanwege de bouw van Olympische faciliteiten. Een activist tegen huisuitzetting, Ye Guozhu, werd na zijn arrestatie aan zijn armen aan het plafond opgehangen en geslagen met elektrische stokken.
- Advocaten en journalisten worden geconfronteerd met grote tegenwerking als zij misstanden aan de kaak willen stellen. Ze worden lastiggevallen, opgepakt en gemarteld
- In mei 2006 is regelgeving opgesteld voor strakkere officiële controle van advocaten. Deze zal er waarschijnlijk toe leiden dat advocaten ontmoedigd worden om slachtoffers van mensenrechtenschendingen op lokaal niveau te vertegenwoordigen

4 Vrijheid van meningsuiting, media en internet
- Vrijheid van meningsuiting en religie zijn sterk aan banden gelegd. Aanhangers van o.m. onafhankelijke christelijke kerken, de Falun Gong, Tibetaans boeddhisme en islamieten in Oeigoers gebied zijn in groten getale gevangengezet.
- De Chinese autoriteiten hebben de controle op Chinese media geïntensiveerd. Kritische journalisten zijn ontslagen De toezeggingen van de regering dat ze zal zorgen voor 'complete vrijheid voor de media' zijn holle beweringen gebleken. Chinese journalisten staan bloot aan constante censuur. Bij grote (sport)evenementen in het verleden is de censuur telkens verscherpt.
- Internetpolitie, naar verluidt 30.000 man sterk, patrouilleert in internetcafés om te controleren welke websites worden bezocht.
- Internetcensuur is algemeen: de websites van honderden internationale organisaties en media worden geblokkeerd door de Chinese autoriteiten. Politiek ‘gevoelige’ zoektermen leveren geen hits op indien ze op computers in China worden ingevoerd. Gevoelige Chinese websites worden gesloten.
- In 2005-2006 zijn meer dan 60 Chinezen opgepakt voor internetactiviteiten, onder wie professionele journalisten. Ze werden o.m. beschuldigd van het ‘lekken van staatsgeheimen’. Het ging dan om informatie die die de regering onwelgevallig was.
- Volgens de Club van Buitenlandse Correspondenten in Peking heeft de politie in 2005-2006 zeker 38 buitenlandse journalisten gearresteerd

5 Arbeidsomstandigheden
- Slechts één officiële vakbond is erkend, het oprichten van onafhankelijke vakverenigingen is verboden.
- In werkkampen en gevangenissen bestaat dwangarbeid op grote schaal. Sommige producten van die dwangarbeid worden geëxporteerd.
- De arbeidsomstandigheden zijn voor veel werknemers bijzonder zwaar, vooral de ca. 150 miljoen binnenlandse migranten zijn bijna rechteloos. In veel fabrieken, vooral die voor de export, werken o.m. meisjes van 14 jaar of jonger, soms 7 dagen per week en tot 20 uur per etmaal, voor een loon van 5 eurocent per uur.

Klik hier voor When in China (pdf), een uitgebreid Engelstalig overzicht van mensenrechten in China en de wijze waarop bedrijven, sportlieden, toeristen, journalisten en anderen daarmee worden geconfronteerd.

Zie ook Amnesty's actiepagina China