Term die door Amnesty International wordt gebruikt om degenen aan te duiden die, ten eerste, gevangen worden gehouden of in hun bewegingsvrijheid worden beperkt vanwege hun politieke, godsdienstige of andere overtuiging, etnische afkomst, geslacht, seksuele oriëntatie, kleur of taal; en die, ten tweede, geen geweld hebben gebruikt of gepropageerd. De bredere categorie van politieke gevangenen omvat ook degenen die wel geweld hebben gebruikt of gepropageerd. In 2007 waren er volgens Amnesty International gewetensgevangenen in zo'n 60 landen. In dat jaar kwam de organisatie op voor gewetensgevangenen in o.m. Cambodja, Eritrea, Ethiopië, Oezbekistan, Griekenland, Marokko, Myanmar, Rusland/Tsjetsjenië, Syrië, Sudan, Iran, Maldiven en Jemen. Het aantal gewetensgevangenen is sinds de jaren negentig afgenomen, doordat veel landen een democratische hervorming doormaakten en gewetensgevangenen vrijlieten. Maar gewetensgevangenen zijn er nog altijd in tientallen landen en enkele landen houden grote aantal gewetensgevangenen vast. Tot die laatste landen behoren China, Cuba, Iran, Birma (Myanmar), Saudi-Arabië en Syrië. Gewetensgevangenen zijn veelal te vinden onder schrijvers (censuur), journalisten, leden van de vakbeweging en mensenrechtenverdedigers.

Amnesty’s eis tot onmiddellijke vrijlating richt zich alleen op ‘gewetensgevangenen’: politieke gevangenen van wie Amnesty overtuigd is dat ze niets hebben gedaan op grond waarvan ze vastgezet zouden moeten of kunnen worden. Amnesty heeft geen mening over de vraag of geweld als middel van politieke acties soms niet gerechtvaardigd kan zijn, maar stelt ook dat overheden personen die geweld gebruiken of propageren juridisch mogen vervolgen. Amnesty keert zich evenmin tegen optreden van de staat tegen sommige andere vormen van politieke actie die het VN-Verdrag (BuPo) omschrijft als ‘het propageren van op nationale afkomst, ras of godsdienst gebaseerde haatgevoelens die aanzetten tot discriminatie, vijandigheid of geweld’.

Gewetensgevangenen zitten overigens niet altijd in de gevangenis. Sommigen zijn onder huisarrest geplaatst of gedwongen opgenomen in een psychiatrische inrichting. Amnesty keert zich ook tegen het gedwongen in ballingschap sturen van mensen vanwege hun geweldloos uitgedragen politieke opvattingen.