‘Wiki’ censureert mensenrechten-hoofdstuk

Mensenrechtenverdediger of mensenrechtenactivist is de aanduiding van degenen die geweldloos opkomen voor mensenrechten en vrijheden. Meestal werken ze binnen een groep of organisatie. Voor internationale organisaties als Amnesty International, Human Rights Watch, de PEN-club en Justitia et Pax is het opkomen voor en samenwerken met mensenrechtenverdedigers een belangrijk deel van het werk. In 1998 aanvaardden de VN een Verklaring over mensenrechtenverdedigers. Sinds 2008 reikt de Nederlandse overheid jaarlijks de Mensenrechtentulp uit aan een activist.

Definitie
Mensenrechtenorganisaties gebruiken de term voor degenen die het beginsel van geweldloze weerbaarheid respecteren; activistisch zijn (dus geen theoretici); en de beginselen van de Universele verklaring onderschrijven. Wereldwijd vallen honderdduizenden mensen onder deze definitie.

VN-Verklaring
In 1998 aanvaardden de VN een Verklaring over mensenrechtenverdedigers. De verklaring kwam na jaren van debat. De verklaring garandeert het recht op vrijheid van vereniging en communicatie met andere organisaties (art.5), het recht op informatie (art.6) en het recht op effectieve rechtsmiddelen (art.9). Artikel 7 zegt dat iedereen het recht heeft 'nieuwe ideeën en beginselen ten aanzien van de mensenrechten te ontwikkelen en die uit te dragen'. Artikel 12 zegt over het werk van mensenrechtenverdedigers: 'Een ieder heeft het recht om, individueel of in vereniging met anderen, deel te nemen aan vreedzame acties tegen schendingen van mensenrechten en fundamentele vrijheden'. Artikel 13 waarborgt het recht om middelen en hulp te werven, ook van buiten de grenzen van het land.

Activiteiten
Mensenrechtenverdedigers zetten zich in voor: vrijlating van gewetensgevangenen; gevangenishervorming; vrijheid van vereniging; geloofsvrijheid; vakbondsrechten; actie tegen martelen, executies en verdwijningen; rechten van asielzoekers en vluchtelingen; rechtshulp; non-discriminatie in de toegang tot voedsel, water, onderwijs, werk, gezondheidszorg en ontwikkeling; mensenrechten van vrouwen en kinderen; mensenrechten van vreemdelingen; academische vrijheid; en zo meer.

Tot de belangrijkste actiemiddelen van mensenrechtenverdedigers behoren:

• informatie: fact-finding, onderzoek, rapportage, openbaarmaking, publiciteit, manifestaties;
• educatie: op scholen, universiteiten, beroepsopleidingen, cursussen;
• druk: door publieke actie, lobby, diplomatie, interventie, burgerlijke ongehoorzaamheid, geweldloos verzet, sancties;
• rechtsmiddelen: civiele en strafrechtelijke procedures, klachten bij nationale en internationale organen, beroepsprocedures, rechtshervorming;
• hulp: ondersteuning van slachtoffers en organisaties, rechtsbijstand, humanitaire hulp, technische hulp en samenwerking;
• preventie: door vroegtijdige signalering, tijdige maatregelen, hulp bij vluchten en onderduiken, bescherming van bevolkingsgroepen en individuen;
• organisaties: plaatselijke, landelijke en internationale mensenrechtenorganisaties, afdelingen en groepen binnen andere organisaties zoals vakbonden en kerken.

Internationale bescherming

• De VN kennen een speciale rapporteur voor mensenrechtenverdedigers. In 2000 werd in die functie de Pakistaanse advocate Hina Jilani benoemd; in 2008 werd zij opgevolgd door de Oegandese advocate Margaret Sekaggya, die in eigen land gedurende twaalf jaar voorzitter van de nationale mensenrechtencommissie was geweest.
• De EU-richtlijnen voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers (2004) stellen dat ambassades en EU-missies aan mensenrechtenverdedigers bescherming moeten bieden door contacten, bezoeken en waar nodig interventie bij regeringen. Ze moeten ook helpen garanderen dat de verdedigers vrije toegang hebben tot (buitenlandse) financiële donors.
• De Nederlandse overheid kondigde in de Nota Mensenrechten (november 2007) een ‘actieplan mensenrechtenverdedigers’ aan. Een mensenrechtenfonds helpt bij bescherming en opbouw van organisaties. Het Mensenrechtenfonds is bedoeld voor financiering van activiteiten op het gebied van mensenrechten, zowel langetermijndoelstellingen als activiteiten gerelateerd aan actuele ontwikkelingen die invloed hebben op het Nederlands buitenlands beleid. Uit het fonds worden activiteiten van het ministerie van Buitenlandse Zaken en Nederlandse ambassades betaald.
• Organisaties voor mensenrechten bieden activisten bescherming door onder meer bliksemacties, publiciteit, het regelen van bezoeken en contacten, opleiding en training, lobby en financiële ondersteuning.

Prijzen
Veel organisaties reiken prijzen uit aan mensenrechtenverdedigers. Het belang van die onderscheidingen is onder meer dat er publiciteit komt voor het werk van de activisten, en dat hulp gemakkelijker gaat naar initiatieven die internationale erkenning hebben gekregen.

• De Mensenrechtentulp is door de Nederlandse regering ingesteld om “personen te eren die onder grote risico’s de mensenrechten verdedigen”. De keuze van de prijswinnaar komt tot stand op basis van een voorstel van een onafhankelijke jury. De winnaar krijgt een beeldje en een bedrag van 10.000 euro. Daarnaast kan de winnaar een voorstel indienen voor een project van maximaal 100.000 euro ter ondersteuning van het werk. De Mensenrechtentulp 2008 ging naar Justine Masika Bihamba (1965) uit Goma in Congo. Zij leidt een organisatie die de ongebreidelde verkrachtingen bestrijdt waaraan vrouwen in het gewapend conflict in het oosten van Congo blootstaan.
• De Sacharovprijs is de jaarlijkse “prijs voor de vrijheid van denken” van het Europees Parlement. Ze is in 1988 ingesteld en is in de meeste jaren uitgereikt aan een individuele activist (en enkele keren aan een organisatie of functionaris).
• De Martin Ennals Award for Human Rights Defenders, in 1993 in het leven geroepen, wordt jaarlijks uitgereikt aan iemand met een “uitzonderlijke staat van het dienst in het bestrijden van schendingen van mensenrechten, door moedige en innovatieve middelen”. De prijs is een initiatief van tien internationale mensenrechtenorganisaties.
  Tot de onderscheidingen die voor mensenrechten worden gegeven of die veelal aan mensenrechtenverdedigers toekomen behoren verder.
• De Nobelprijs voor de Vrede;
• De Right Livelihood Award van het Zweedse parlement (ook 'alternatieve Nobelprijs' genoemd);
• De Erasmusprijs;
• De VN-Mensenrechtenprijs;
• De Nederlands-Amerikaanse Four Freedom Awards; (vernoemd naar een speech van de Amerikaanse president F. D. Roosevelt die vier vrijheden formuleerde);
• De Mensenrechtenprijs van de Raad van Europa;
• De Reebok Mensenrechtenprijs voor jonge mensenrechtenverdedigers;
• De Nederlandse Geuzenpenning;
• De Carnegie Wateler Vredesprijs;
• De Free Word Award , de opvolger van het 'eregeld' dat door Poetry International in Rotterdam werd uitgekeerd aan vervolgde schrijvers;
• De Oxfam Novib/Pen Awards voor vervolgde journalisten en schrijvers die slachtoffer worden van o.m. censuur
• De IPA Freedom to Publish Prize;
• De Max van der Stoel Mensenrechtenprijs van de Universiteit van Tilburg, ingesteld in 1995 en onder de huidige naam sinds 2003, voor wetenschappelijk onderzoek naar mensenrechten;
• Daarnaast hebben diverse ngo's voor mensenrechten prijzen ingesteld, waaronder Human Rights Watch en nationale afdelingen van Amnesty International.